Idrok va diqqat

Sezgi predmetning rang, tovush yoki harorat kabi alohida xususiyatlarini aks ettiradi. Idrok esa ularni predmet yoki hodisaning yaxlit obrazi sifatida birlashtiradi. Diqqat psixik faoliyatning muayyan obyektga yo‘nalishi va jamlanishidir. Bu jarayonlar o‘zaro bog‘liq; ularni qat’iy ketma-ket ishlaydigan uchta mustaqil bosqich deb tushunmaslik kerak.

Idrok faqat sezgi organlariga kelayotgan signalga bog‘liq emas. Oldingi bilim, tajriba va kutishlar ham talqinga ta’sir qiladi. Masalan, tanish so‘zdagi bir harf xira bo‘lsa, uni gap mazmuni yordamida anglashimiz mumkin. Biroq kutishlar ba’zan noto‘g‘ri talqinga ham olib keladi.

Predmetlilik tufayli biz rang va shakllar yig‘indisini emas, muayyan narsani ko‘ramiz. Yaxlitlik tufayli qisman to‘silgan predmetni ham butun sifatida anglaymiz. Tuzilmalilik esa qismlar o‘rtasidagi munosabatlarning ahamiyatini bildiradi: masalan, kuy boshqa balandlikda ijro etilsa ham uning tuzilishini taniymiz. Bu xususiyatlar bir-biridan uzilgan holda emas, birgalikda namoyon bo‘ladi.

Konstantlik — sharoit o‘zgarganida predmetning ayrim xususiyatlarini nisbatan barqaror idrok qilishdir. Masalan, uzoqlashgan odamning ko‘z to‘r pardasidagi tasviri kichrayadi, ammo uni jismonan kichraydi deb hisoblamaymiz. Ma’nolilik predmetni tushuncha bilan bog‘lashni bildiradi. Appersepsiya idrokning tajriba, bilim va hozirgi psixik holatga bog‘liqligidir. Masalan, bir xil rentgen tasvirida mutaxassis va yangi talaba turli belgilarni ajratadi.

Shakl va fon munosabatida idrok maydonining bir qismi asosiy obyekt sifatida ajraladi, qolgan qismi esa fon bo‘lib xizmat qiladi. Rubin vazasida markaziy sohaga e’tibor bersak vaza, yon tomonlarga e’tibor bersak ikki yuz profili ko‘rinadi. Tasvir o‘zgarmaydi, lekin uni tashkil etish usuli almashadi. Talabalardan qaysi obrazni birinchi ko‘rganini so‘rang; bu javobni shaxsiyat testi sifatida talqin qilmang.

Gestalt yondashuvi idrokning qismlarni qanday qilib butun shakllarga uyushtirishini tushuntiradi. Yaqin joylashgan elementlar bir guruhdek ko‘rinishga moyil. Shakli yoki boshqa belgisi o‘xshash elementlar ham birlashtiriladi. Bular mutlaq qoidalar emas: bir vaziyatda yaqinlik, boshqasida o‘xshashlik kuchliroq ta’sir qilishi mumkin.

Tugallanganlik tamoyilida yetishmayotgan qismlarga qaramay yopiq shaklni idrok qilishga moyillik kuzatiladi. Yaxshi davomiylikda esa kesishgan chiziqlarni keskin burilgan bo‘laklar emas, ravon davom etuvchi yo‘llar sifatida ko‘ramiz. Bu tamoyillar idrokning mavjud axborotni tartibga solishini ko‘rsatadi, lekin yetishmayotgan ma’lumot har doim to‘g‘ri tiklanishini kafolatlamaydi.

Diqqat barcha mavjud axborotga teng ishlov berishni anglatmaydi. O‘qish vaqtida suhbat yoki telefon xabari bilan raqobat yuzaga keladi. Diqqat tanlangan faoliyatni ustuvor qiladi, lekin qolgan signallar butunlay yo‘qolmaydi: kuchli yoki ahamiyatli signal e’tiborni o‘ziga tortishi mumkin. Keyingi slaydlarda diqqatni yuzaga kelishiga ko‘ra uch turga ajratamiz.

Ixtiyorsiz diqqat oldindan qo‘yilgan maxsus maqsadsiz yuzaga keladi. Masalan, auditoriyada to‘satdan qattiq tovush eshitilsa, talabalar o‘sha tomonga qarashi mumkin. Faqat kuchli signallar emas, shaxsiy ahamiyatli axborot ham diqqatni tortadi: suhbatlar orasida o‘z ismimizni eshitish bunga misol. Bu diqqat turi zarur signalni tez payqashga yordam beradi, lekin asosiy vazifadan chalg‘itishi ham mumkin.