Radiatsion shikastlanishlar

Nurlanish — ionlashtiruvchi nurlanish energiyasining organizmga ta’siri. Kontaminatsiya esa radioaktiv moddaning teri, kiyim yoki organizm ichida mavjudligidir. Faqat tashqi nurlanishga uchragan odam odatda boshqalarga radioaktiv modda tarqatmaydi. Ifloslangan bemorda esa modda qo‘l, kiyim yoki jihoz orqali tarqalishi mumkin. Ichki ifloslanish nafas olish, yutish yoki yara orqali yuz beradi.

Tasnifning turli mezonlarini bir-biri bilan aralashtirmaslik kerak. O‘tkir shikastlanish qisqa vaqtdagi sezilarli ta’sirdan, surunkali shikastlanish esa uzoq davom etuvchi yoki takroriy ta’sirdan kelib chiqishi mumkin. Umumiy nurlanish butun tanani yoki uning katta qismini, mahalliy nurlanish esa ayrim to‘qimalarni qamrab oladi. Kombinatsiyalangan shikastlanishda radiatsion ta’sirga mexanik jarohat yoki termik kuyish qo‘shiladi. Keyingi slaydlarda favqulodda yordam uchun muhim bo‘lgan o‘tkir holatlarga e’tibor qaratamiz.

O‘tkir radiatsion sindrom, ya’ni o‘tkir nur kasalligi, odatda butun tana yoki uning katta qismi qisqa vaqtda yuqori dozada nurlanganda rivojlanadi. Taxminan 1 Gy va undan yuqori yutilgan doza klinik jihatdan muhim, ammo oqibat faqat umumiy doza bilan belgilanmaydi: taqsimot, doza quvvati va individual holat ham ahamiyatli. Gy — yutilgan doza birligi. Klinik baholashda qon yaratilishi, ichak, teri va neyrovaskulyar tizimdagi o‘zgarishlar kuzatiladi. Ularning zararlanishi bir-birini istisno qilmaydi.

Dastlabki davrda ko‘ngil aynishi, qusish, holsizlik va ba’zan diareya kuzatiladi. Yashirin davrda bemor o‘zini yaxshiroq his qilishi mumkin, ammo to‘qimalardagi shikastlanish davom etadi. Keyingi klinik manzara zararlangan tizimlarga bog‘liq. Davrlar davomiyligi dozaga va nurlanish sharoitiga qarab farq qiladi, og‘ir holatlarda yashirin davr juda qisqa bo‘lishi mumkin. Qusish boshlangan vaqtni yozib olish foydali, lekin u yolg‘iz o‘zi doza yoki tashxisni aniqlamaydi.

Mahalliy radiatsion shikastlanish o‘tkir radiatsion sindromsiz ham uchraydi. Erta belgilar — qizarish, qichishish, sanchish yoki shish. Keyinchalik pufak, yara va nekroz rivojlanishi mumkin. Dastlabki ko‘rinish haqiqiy chuqurlikni aks ettirmasligi mumkin. Zararlangan joyni toza, yopishmaydigan bog‘lam bilan himoyalash, pufaklarni ochmaslik va shifokorga yo‘naltirish kerak. Tibbiy ko‘rikda teri o‘zgarishlarining joylashuvi va vaqti hujjatlashtiriladi.